İngiltere’de bazı NHS hastaneleri, olası rahim kanseri şüphesiyle yönlendirilen kadınların değerlendirilmesinde AI destekli bir kan testini kullanmaya hazırlanıyor. Amaç, invaziv incelemelere geçmeden önce hastaların risk düzeyini daha net belirlemek ve mevcut sevk sürecini daha verimli hale getirmek.
Test, Leeds merkezli PinPoint Data Science tarafından geliştirildi. Makine öğrenimi kullanan sistem, kandaki yaklaşık 30 biyobelirteci analiz ederek hastaları düşük, yükselmiş veya yüksek risk kategorilerine ayırıyor. Şirketin verdiği bilgiye göre testin maliyeti yaklaşık £30 seviyesinde ve klinisyenlere mevcut kanser sevk yolları içinde kullanılabilecek bir risk skoru sunuyor.
Bu skor, hastanın yalnızca izlenip izlenmeyeceği, ileri incelemeye yönlendirilip yönlendirilmeyeceği veya daha hızlı değerlendirme için önceliklendirilip önceliklendirilmemesi gibi kararlarda destekleyici bir araç olarak konumlanıyor. PinPoint, çözümü çoklu kanser testi olarak tanımlıyor ve sistemin jinekolojik, akciğer, üst gastrointestinal, baş-boyun ve alt gastrointestinal kanser yollarında kullanıldığını belirtiyor.
Uygulamaya geçiş, Yorkshire bölgesinde acil şüpheli kanser sevk yolları üzerinden yönlendirilen 16.481 hastayı kapsayan bir denemenin ardından geliyor. Çalışmaya, rahim veya jinekolojik kanser şüphesi doğuran semptomlarla sevk edilen kadınlar da dahil edildi. Bildirilen sonuçlara göre yoğun kanama nedeniyle yönlendirilen yaklaşık her 10 kadından birinde kanser tespit edildi.
Şirketin paylaştığı verilere göre test, kanser vakalarının %99,1’ini yükselmiş ya da yüksek risk olarak doğru biçimde işaretledi. En düşük risk grubundaki kadınlar için negatif prediktif değer ise %99,8 olarak açıklandı. Bu sonuçlar, özellikle çok düşük risk taşıyan hastaları ayıklama konusunda testin güçlü bir araç olabileceğine işaret ediyor.
İlk kullanım planları da netleşmeye başladı. Mid Yorkshire NHS Teaching Trust, testi altı farklı jinekolojik veya üst gastrointestinal kanser türü için kullanmayı planlıyor. Leeds Teaching Hospitals NHS Trust ise sistemi jinekolojik kanser değerlendirmelerinde devreye almayı hedefliyor.
Mevcut tanı sürecinde, üreme sistemi kanseri şüphesiyle sevk edilen kadınlara genellikle transvajinal ultrasonu da içeren pelvik muayene yapılıyor. Bu işlemde, rahim iç zarının kalınlığını ölçmek için vajina içine bir ultrason probu yerleştiriliyor. Bazı hastalar açısından bu süreç rahatsız edici veya ağrılı olabiliyor.
Eğer hekimler kanser şüphesini sürdürürse, bir sonraki aşamada biyopsi ve histeroskopi gibi ileri tetkikler gündeme geliyor. Histeroskopi, rahim içinin incelendiği bir prosedür. PinPoint’ın yaklaşımı, bu tür işlemler uygulanmadan önce çok düşük riskli kadınları belirleyebilmek. Şirket, testin sevk edilen kadınların yaklaşık beşte birini transvajinal ultrason gereksiniminden kurtarabileceğini söylüyor. Bu da İngiltere genelinde yılda yaklaşık 18.000 kadına karşılık geliyor.
Klinik tarafta beklenti, yalnızca gereksiz işlemleri azaltmakla sınırlı değil. Birinci basamakta görev yapan hekimler açısından da süreç kısalabilir. Paylaşılan değerlendirmelere göre bazı hastalarda kanser dışlanana kadar altıya kadar GP ziyareti gerekebiliyor. Kan testinin, bu tekrarları azaltarak hem hastanın belirsizlik süresini kısaltması hem de sağlık sisteminde kapasite açması bekleniyor.
Hastane tarafında da benzer bir tablo var. Mevcut sevk yolundan gelen kadınların büyük kısmında kanser çıkmıyor, ancak yine de uygulanan incelemeler kaygı verici ve konforsuz olabiliyor. Bu nedenle testin, hastane temelli incelemeler öncesinde bir triyaj aracı olarak kullanılması; düşük riskli hastaların birinci basamakta dışlanması, daha yüksek riskli hastaların ise ileri değerlendirme için önceliklendirilmesi hedefleniyor.
NHS içinde AI kullanımının genişlediği başka örnekler de bulunuyor. Kent and Canterbury Hospital’da kullanılan MEMORI sistemi, rutin hasta verilerinden enfeksiyon riskini değerlendirmek için devrede. Sistem; kan testleri, tansiyon, sıcaklık, gözlem verileri, ilaçlar ve demografik bilgiler gibi hasta kayıtlarında zaten yer alan verileri analiz ediyor.
Bunun yanında NHS App içindeki bir AI triyaj aracının 12 ay içinde 200.000’den fazla hastaya ulaşması ve Nisan 2028’e kadar tüm NHS App kullanıcılarına sunulması bekleniyor. Ayrıca hükümet, AI destekli göğüs röntgeni araçlarının 2029’a kadar İngiltere’deki tüm NHS trust’larında yaygınlaştırılması için £20 milyon kaynak ayırmış durumda. Bu araçlar hâlihazırda İngiltere’deki trust’ların yaklaşık yarısında kullanılıyor ve akciğer kanseri şüphesiyle değerlendirilen 4 milyondan fazla hastanın incelenmesine destek olmuş durumda.
Bununla birlikte, yeni kan testinin gerçek etkisini anlamak için daha fazla kanıta ihtiyaç var. Hasta sonuçlarına, sevk kararlarına ve NHS’in tanı kapasitesine nasıl yansıyacağı henüz daha kapsamlı biçimde değerlendirilmiş değil. İlk veriler umut verici görünse de, klinik faydanın günlük uygulamada ne ölçüde karşılık bulacağı ileri çalışmalarla netleşecek.
Benzer şekilde, bağımsız uzman değerlendirmelerinde de testin umut verici olduğu ancak hem hastalar hem de sağlık sistemi açısından sağlayacağı yararların daha fazla araştırılması gerektiği vurgulanıyor. Erken teşhisin hayat kurtardığı bilinse de, mevcut sistemde hastaların yeterince hızlı tanı alamadığı da altı çizilen önemli sorunlardan biri olmaya devam ediyor.
