İnsan evrimine dair tablo, antik DNA çalışmaları sayesinde son yıllarda belirgin biçimde netleşti. Modern insanların Afrika’dan çıktıktan sonra Neanderthal ve Denisovan topluluklarıyla çiftleştiğini artık biliyoruz. Ayrıca Denisovan genomu da bu grubun daha eski bir insan hattıyla karıştığını düşündürüyordu. Ancak bu “gizemli” atanın kim olduğu uzun süredir açık değildi. Şimdi yayımlanan yeni bulgular, bu eski hattın büyük olasılıkla Homo erectus olabileceğine işaret ediyor.
Haberi aktaran kaynaklardan Ars Technica’nın özetlediği çalışmada, araştırmacılar bu sonuca antik DNA ile değil, antik protein analiziyle ulaştı. Bunun temel nedeni, DNA’nın zaman içinde hızla bozulması. Canlı hücrelerdeki onarım mekanizmaları devre dışı kaldığında çift sarmal parçalanıyor, bazlar değişiyor veya tamamen kayboluyor. Soğuk ve kuru koşullar bu süreci yavaşlatsa da DNA’nın okunabildiği zaman aralığının bir sınırı var. Mevcut verilere göre Homo erectus kalıntıları çoğu durumda bu sınırın ötesinde kalıyor.
Bu engeli aşmak için bilim insanları son yıllarda proteinlere yönelmiş durumda. Proteinler de zamanla bozuluyor, ancak kemik ve özellikle diş gibi dayanıklı yapılarda çevresel etkilerden daha iyi korunabiliyorlar. Diş minesindeki protein parçalarının analizi, daha önce yaklaşık 2 milyon yıllık örneklerde bile amino asit dizilerinin kısmen çıkarılabildiğini göstermişti. Bu da DNA’nın ulaşamadığı dönemler için yeni bir pencere açtı.
Yeni çalışmada Çinli araştırmacılar, Çin’deki üç ayrı sahadan alınan ve yaklaşık 400.000 yıl öncesine tarihlenen Homo erectus dişlerine odaklandı. Ekip önce aynı alanlardan elde edilen hayvan kalıntıları üzerinde yöntemlerini doğruladı ve diş minesinden protein parçalarını güvenilir biçimde ayıklayıp tanımlayabildiğini gösterdi. Sürecin çalıştığından emin olduktan sonra sıra beş Homo erectus örneğine geldi. Karşılaştırma amacıyla Harbin’den bir Denisovan örneği de analize dahil edildi.
İncelenen örneklere göre araştırmacılar, birey başına diş minesine ait altı ila 11 farklı protein parçası elde etti. Harbin bireyinde de benzer sayıda protein tespit edildi. Bunun yanında ekip, önceki çalışmalardan elde edilmiş başka verileri de değerlendirmeye kattı. Bunlar arasında Tayvan yakınlarından bir Denisovan örneği ile İspanya’dan arkaik bir insan örneği de yer alıyordu. Böylece farklı insan grupları arasındaki akrabalık ilişkilerini protein düzeyinde karşılaştırabilecek daha geniş bir veri seti oluşturuldu.
Buradaki kritik nokta şu: Proteinler, DNA kadar ayrıntılı bir soy ağacı çıkarmaya izin vermese de, özellikle diş minesinde korunan amino asit dizileri, türler arasındaki evrimsel yakınlığı ölçmek için yeterli ipuçları verebiliyor. Araştırmacılar da farklı örneklerde bulunan protein varyasyonlarını karşılaştırarak Homo erectus, Denisovanlar ve diğer arkaik insan grupları arasındaki ilişkiyi test etti. Sonuçlar, Denisovan soyunda daha önce genom verilerinden dolaylı biçimde tahmin edilen “bilinmeyen” katkının Homo erectus ile uyumlu olduğunu gösterdi.
Başka bir ifadeyle, Denisovanların ataları bir noktada Homo erectus ile karışmış olabilir. Bu fikir tamamen yeni değil; Denisovan genomundaki sıra dışı bölümler, daha eski ve farklı bir insan hattından gen akışı yaşandığını daha önce de düşündürüyordu. Ancak o hattın hangi tür olduğu belirlenememişti. Protein verileri şimdi bu boşluğu doldurmaya aday bir isim sunuyor: Afrika’dan 1 milyon yıldan daha uzun süre önce ayrılan ve Avrasya’ya geniş bir alana yayılan Homo erectus.
Bu sonucun önemli bir başka tarafı da modern insanlarla ilgili. Çünkü modern insan topluluklarının bir kısmı Denisovan kökenli genetik miras taşıyor. Eğer Denisovanlar gerçekten daha eski bir dönemde Homo erectus ile karıştıysa, o durumda modern insanlar da dolaylı olarak Homo erectus kökenli bazı genetik parçaları Denisovanlar üzerinden miras almış olabilir. Haberde vurgulanan nokta da tam olarak bu: Homo erectus’un genetik izi yalnızca kendi fosillerinde değil, daha sonraki insan soylarında da yaşamış olabilir.
Yine de burada dikkatli olmak gerekiyor. Araştırma, doğrudan Homo erectus DNA’sı sunmuyor; dolayısıyla çıkarım protein verileri ve bunların evrimsel karşılaştırmasına dayanıyor. Bu nedenle çalışma, “kesin kanıt”tan çok güçlü bir aday kimlik ortaya koyuyor. Ancak Homo erectus’un coğrafi yayılımı, zamanlaması ve Denisovan genomunda görülen eski katkı sinyali birlikte düşünüldüğünde, tablo giderek daha tutarlı hale geliyor.
Çalışmanın teknik açıdan dikkat çekici yönlerinden biri de protein tabanlı paleogenetik yöntemlerin olgunlaşmaya başlaması. DNA analizi son 15 yılda insan evrimini dönüştürdü, ancak daha eski örneklerde işe yaramadığı noktada araştırmacılar için yeni araçlara ihtiyaç vardı. Diş minesindeki proteinlerin incelenmesi, özellikle yüzbinlerce yıl öncesine ait insan kalıntılarında, tür tanımlaması ve akrabalık ilişkileri açısından önemli bir tamamlayıcı yöntem haline gelebilir. Bu da Homo erectus gibi DNA’sı henüz elde edilemeyen türler hakkında daha net yorumlar yapılmasının önünü açıyor.
Öte yandan örnek sayısının sınırlı olması, bu alanın hâlâ gelişim aşamasında olduğunu da gösteriyor. Araştırmacılar yalnızca beş Homo erectus örneği ve bir Harbin Denisovanı üzerinde doğrudan analiz yaptı; diğer bazı karşılaştırmalar ise daha önce yayımlanmış verilerden geldi. Gelecekte daha fazla saha, daha fazla birey ve mümkünse farklı protein türleri üzerinden yapılacak çalışmalar, Homo erectus ile Denisovanlar arasındaki ilişkinin kapsamını daha açık gösterebilir. Özellikle karışmanın ne zaman ve nerede gerçekleştiği sorusu şimdilik yanıtsız kalıyor.
Buna rağmen mevcut çalışma, insan evrimi anlatısında önemli bir parçayı yerine oturtuyor. Uzun süredir Denisovan genomunda görülen ancak adı konulamayan eski soy katkısı, ilk kez somut bir türle ilişkilendirilebiliyor. Eğer bu yorum doğrulanırsa, Avrasya’daki insan topluluklarının birbirinden yalıtılmış değil, tekrar tekrar temas eden ve gen alışverişi yapan gruplar olduğu fikri daha da güçlenecek. Modern insanların tarihi de böylece yalnızca Neanderthal ve Denisovanlarla değil, çok daha eski insan türleriyle dolaylı bağlantılar içeren daha karmaşık bir yapıya kavuşuyor.
Tom’s Hardware ya da wccftech tarzı donanım odaklı kaynakların alanı dışında kalsa da, bu çalışma veri korunumundan analiz yöntemlerine kadar teknolojik ilerlemenin bilimde ne kadar dönüştürücü olabildiğini göstermesi açısından dikkat çekici. Şimdilik en güçlü yorum, Denisovanların gizemli atalarından birinin Homo erectus olduğu yönünde. Ve bu doğruysa, Homo erectus’un biyolojik mirası bugün yaşayan insanlarda, dolaylı da olsa, hâlâ iz bırakıyor olabilir.
