Beyaz Saray Bilim ve Teknoloji Politikası Ofisi (OSTP), Salı günü “Science: A New Golden Age” başlıklı yeni bir rapor yayımladı. Metin, ABD’de bilim politikasının nasıl değerlendirildiğini, mevcut yapının hangi yönlerden yetersiz görüldüğünü ve Trump yönetiminin bu tabloyu düzeltmek için uygun konumda olduğunu ortaya koymayı amaçlıyor. Ancak raporun zamanlaması ve çerçevesi dikkat çekici; çünkü aynı yönetim bir yandan araştırma fonlarında ciddi kesintiler önermiş, diğer yandan bilimsel liyakate göre verilmiş hibelerin siyasi atamalarla sonlandırılabilmesinin önünü açmaya çalışmıştı.
Rapor kendisini, İkinci Dünya Savaşı sonrasında devlet destekli bilimin gerekçesini ortaya koyan “Science, the Endless Frontier” belgesinin manevi devamı olarak konumlandırıyor. Yeni metne göre, o dönemde savunulan temel ilkeler hâlâ geçerli olsa da günümüz koşulları değiştiği için devletin bilimi destekleme biçiminde kapsamlı güncellemeler gerekiyor. Bu bakış, ilk bakışta reform odaklı bir çerçeve sunuyor; ancak metnin geneline bakıldığında aynı ölçüde tutarlı bir politika mimarisi ortaya çıkmıyor.
Belgenin en belirgin özelliği, yönetimin bilimsel ilerlemeye zarar verdiği yönündeki birçok somut eleştiriyi ya tamamen görmezden gelmesi ya da yüzeysel geçmesi. Bazı başlıklarda araştırma topluluğu içinde uzun süredir tartışılan gerçek sorunlara değiniliyor. Bunun yanında metin yer yer siyasi şikâyetleri, sağlam kuramsal temeli zayıf fikirleri ve Silikon Vadisi’nin inovasyon anlayışını bir araya getiriyor. OSTP Direktörü Michael Kratsios’un geçmişte Peter Thiel ile çalışmış olması da bu perspektifin belgede neden bu kadar görünür olduğunu açıklayan ayrıntılardan biri olarak öne çıkıyor.
Raporun temel iddiası, ABD’de devlet destekli bilimin yapısal sorunlar taşıdığı ve bu sorunların tüm sistemi etkileyecek kadar ciddi olduğu yönünde. Metin ayrıca daha olumlu bir tez de sunuyor: Yapay zekâdaki gelişmelerin bilim politikası açısından yeni bir yaklaşımı zorunlu kıldığı savunuluyor. Fakat bu iki hattın birlikte nasıl işleyeceği, hangi sorunların öncelikli olduğu ve bunlara hangi araçlarla karşılık verileceği konusunda yeterli bir iç bütünlük görülmüyor.
Belgede ele alınan gerçek sorunlardan biri, araştırmacıların hibe başvuruları yazmaya ve idari işlere ayırdığı zamanın artması. Akademide ve kamu destekli araştırma ortamında bu durum uzun süredir önemli bir verimlilik problemi olarak değerlendiriliyor; çünkü bilim insanlarının doğrudan araştırmaya ayırabilecekleri süreyi azaltıyor. Raporda bu yükün hafifletileceği, düzenlemelerin sadeleştirileceği ve hibe başvuru süreçlerinin akıcı hâle getirileceği belirtiliyor. Ancak dikkat çekici bir eksik var: Reform gerektirdiği söylenen tek bir somut düzenleme bile isimlendirilmiş değil.
Bu durum, belgenin en zayıf taraflarından birini oluşturuyor. Bir sorun tanımlanıyor, buna yönelik çözüm vaadi dile getiriliyor, ancak çözümün hangi mekanizma üzerinden işleyeceği açıklanmıyor. Bilim politikası gibi büyük ölçekte sonuç üreten alanlarda, genel niyet beyanlarının ötesine geçilmesi beklenir. Özellikle devlet destekli araştırma ekosistemi söz konusu olduğunda, düzenleme sadeleştirmesi iddiasının pratiğe dönüşebilmesi için hangi kurumların nasıl değişeceği, hangi süreçlerin kaldırılacağı ya da kısaltılacağı gibi ayrıntıların bulunması gerekir.
Raporun genelinde görülen bu muğlaklık, onu klasik bir reform belgesinden çok, çeşitli memnuniyetsizlikleri ve öncelikleri bir araya getiren geniş bir çerçeve metne dönüştürüyor. Bir yandan mevcut bilim sisteminin hantallaştığı ima ediliyor, diğer yandan buna neden olan somut kararlar veya yapılar yeterince ayrıştırılmıyor. Böyle olunca da metin, sorun tespitiyle çözüm tasarımı arasında boşluk bırakıyor. Özellikle bilim topluluğunun uzun süredir tartıştığı meselelerde, yeni bir yön tayin etmekten çok mevcut rahatsızlıkları yeniden paketleyen bir belge görüntüsü oluşuyor.
Belgenin bir başka dikkat çekici yanı, siyasi ve ideolojik tonun teknik politika tartışmalarıyla iç içe geçmesi. Bilimsel üretkenlik, araştırma finansmanı ve bürokratik yük gibi başlıklar, normalde daha ölçülebilir ve kurumsal çerçevede ele alınabilecek konular. Ancak raporun dili yer yer bu alanların dışına taşarak daha geniş bir siyasi söyleme yaklaşıyor. Bu da onu, yalnızca bilim politikasını güncellemek isteyen bir belge olmaktan çıkarıp, yönetimin daha genel dünya görüşünü yansıtan bir metne yaklaştırıyor.
Yapay zekâ vurgusu ise raporun kendisini geleceğe dönük göstermeye çalıştığı temel alanlardan biri. Metin, AI tabanlı gelişmelerin bilimsel çalışma biçimlerini değiştirdiği ve bu nedenle devlet destekli araştırma modelinin yeniden düşünülmesi gerektiği görüşünü öne çıkarıyor. Bu yaklaşım, güncel teknoloji gündemiyle uyumlu görünse de raporda AI’ın hangi somut politika araçlarını gerekli kıldığı ayrıntılandırılmıyor. Dolayısıyla yapay zekâ, sistemik değişim için güçlü bir gerekçe olarak kullanılıyor ama uygulama düzeyine inildiğinde benzer bir netlik ortaya çıkmıyor.
Bu nedenle raporun, tarihsel olarak örnek aldığı “Science, the Endless Frontier” ile aynı düzeyde etkili olması zor görünüyor. Söz konusu eski belge, savaş sonrası dönemde devletin temel bilimde neden kalıcı bir rol üstlenmesi gerektiğine dair son derece net bir çerçeve sunmuştu. Yeni rapor ise kendisini benzer ölçekte bir yön belgesi olarak konumlandırsa da, içerikte aynı fikrî yoğunluk ve bütünlük hissini vermiyor. Eleştiri, reform ve gelecek vizyonu aynı metinde yer alıyor; ancak bunların birbirine nasıl bağlandığı her zaman ikna edici değil.
Öte yandan raporun bütünüyle temelsiz olduğunu söylemek de doğru olmaz. Araştırmacıların idari yükü, hibe süreçlerindeki karmaşıklık ve bilim sisteminin verimliliği gibi konular gerçekten uzun süredir gündemde. Bu başlıkların federal düzeyde yeniden ele alınması, ilke olarak önemli bir adım olabilir. Sorun, raporun bu meşru meseleleri somut bir reform programına dönüştürmekte zorlanması. Eğer uygulama detayları gelmezse, belge büyük ölçüde söylem düzeyinde kalabilir.
Sonuç olarak “Science: A New Golden Age”, ABD bilim politikasını yeniden tanımlama iddiasıyla ortaya çıkan ama kendi içinde tutarlılık sorunu yaşayan bir rapor görünümünde. Bilimsel üretimin önündeki bazı gerçek engellere temas ediyor, yapay zekâyı yeni dönemin itici gücü olarak işaret ediyor ve devletin yaklaşımını güncelleme çağrısı yapıyor. Buna karşılık, mevcut yönetimin bilimsel ekosisteme verdiği zarar olarak görülen adımları büyük ölçüde dışarıda bırakması ve çözüm tarafında belirgin ayrıntılar sunmaması, belgenin etkisini baştan sınırlıyor. Bu haliyle rapor, güçlü bir politika dönüşümünden çok, tartışma açmayı amaçlayan fakat bunu tam olarak nasıl hayata geçireceğini göstermeyen bir çerçeve metin olarak değerlendirilebilir.
