ABD’de sağlık araştırmaları için ayrılan federal kaynağın bir bölümünün savunma projelerine yönlendirilmesini öngören dikkat çekici bir anlaşma ortaya çıktı. Ulusal Sağlık Enstitüleri’nin, yani NIH’nin, Savunma Bakanlığı ile imzaladığı düzenleme kapsamında NIH bütçesinden aktarılacak para, Savunma Bakanlığı bünyesindeki personel ve projelerin finansmanında kullanılacak. Anlaşma, özellikle mevcut bütçe dengeleri ve fonun kullanılacağı araştırma başlıkları nedeniyle tartışma yaratmış durumda.
Yayımlanan metne göre sistem, NIH’nin Savunma Bakanlığı’na kaynak transfer etmesini ve bu kaynağın “pandemik influenza, kimyasal, biyolojik, radyolojik ve nükleer (CBRN) tehditler ile ortaya çıkan bulaşıcı hastalıklara karşı tıbbi karşı önlemlerin ileri geliştirme aşamasını destekleyecek” faaliyetlerde değerlendirilmesini öngörüyor. Buradaki odak, temel araştırmadan çok, daha ileri geliştirme ve uygulamaya yakın çalışmalar gibi görünüyor. Finansmanın hem personel giderlerini hem de proje harcamalarını kapsayacağı belirtiliyor.
Bu para, NIH içindeki National Institute of Allergy and Infectious Diseases, yani NIAID bütçesinden çıkacak. Kongre, 2026 yılı için NIAID’ye $6.6 billion ayırmış durumda. İmzalanan anlaşmanın süresi ise bir veya iki yıllık kısa bir düzenleme değil; tam 10 yıl olarak belirlenmiş. Bu da meselenin geçici bir koordinasyon adımından ziyade, uzun vadeli bir bütçe ve görev paylaşımı çerçevesi olarak kurgulandığını gösteriyor.
Anlaşmanın en önemli belirsizliklerinden biri, NIAID bütçesinden tam olarak ne kadar payın Savunma Bakanlığı projelerine aktarılacağı. Açıklanan metinde net bir oran ya da tutar yer almıyor. Ancak konuya ilişkin haberlerde Savunma Bakanlığı’nın toplam NIAID bütçesinin üçte birine kadar bir pay istediği, buna karşılık fiilen yaklaşık yüzde 10 civarında bir seviyeye razı olmasının beklendiği aktarılıyor. Resmî metinde kesin rakam bulunmadığı için şu aşamada aktarımın büyüklüğü netleşmiş değil.
Bu belirsizlik, taraflar arasındaki bütçe ölçeği farkı düşünüldüğünde daha da dikkat çekici hale geliyor. NIAID’nin 2026 için ayrılmış bütçesi $6.6 billion seviyesindeyken, 2026 Savunma bütçesi yaklaşık $1 trillion olarak anılıyor. Başka bir deyişle, savunma tarafı zaten çok daha büyük bir mali çerçeve içinde hareket ediyor. Buna rağmen sağlık araştırma fonundan savunma bünyesindeki projelere kaynak aktarılması, yalnızca teknik bir idari düzenleme gibi değil, önceliklerin yeniden dağıtılması olarak okunuyor.
Öte yandan Savunma Bakanlığı bütçesinin kendi içinde baskı altında olduğu da belirtiliyor. Özellikle İran ile süren ve ucu açık nitelikte görülen çatışma ortamının savunma harcamalarını zorladığı ifade ediliyor. Bu bağlamda sağlık araştırma bütçesinden yapılacak transfer, savunma tarafı için ek bir kaynak yaratma yolu olarak değerlendiriliyor. Ancak bu durum, sağlık odaklı kamu fonlarının neden doğrudan sağlık kurumları yerine savunma kanalı üzerinden harcanacağı sorusunu da beraberinde getiriyor.
Zamanlama da önemli. Anlaşmanın, ABD’de tatil hafta sonundan hemen önce kamuoyuna açılması dikkat çekti. Savunma Bakanlığı, anlaşma metnini yayımlayarak imzanın yaklaşık bir ay önce atıldığını doğruladı. Bu, kararın yeni alınmadığını, ancak duyurusunun daha sonra yapıldığını gösteriyor. Kamuoyunda tepki çekme ihtimali olan idari kararların düşük görünürlüklü zamanlarda açıklanması ABD siyasetinde yeni bir yöntem değil; burada da benzer bir izlenim doğmuş durumda.
NIH cephesindeki koşullar da tartışmanın merkezinde yer alıyor. Kurumun, Kongre tarafından tahsis edilen parayı kullanacak ölçüde yeterli sayıda hibe dağıtmakta zorlandığı belirtiliyor. Normal şartlarda bu durum, kullanılmayan ya da yavaş dağıtılan fonların araştırma ekosistemine daha verimli nasıl aktarılacağı sorusunu gündeme getirir. Fakat söz konusu anlaşmada tercih edilen çözüm, fonu yine sivil sağlık araştırmaları içinde tutmak yerine Savunma Bakanlığı’na yönlendirmek olmuş görünüyor.
Anlaşmayı dikkat çekici kılan bir diğer nokta, kaynağın kullanılacağı proje başlıklarının mevcut NIH yönetiminin daha önce açık biçimde geri çevirdiği alanlarla ilişkilendirilmesi. Haberde, fonun yönlendirileceği projelerin NIH liderliği tarafından benimsenmeyen çalışmalar olduğuna vurgu yapılıyor. Bu da süreci yalnızca kurumlar arası bir bütçe transferi olmaktan çıkarıp, NIH içindeki bilimsel ve yönetsel tercihlerin dolaylı biçimde aşılması olarak yorumlanabilecek bir noktaya taşıyor.
CBRN ve pandemik influenza gibi başlıklar ilk bakışta halk sağlığı ile savunma arasında doğal bir kesişim alanı oluşturuyor. Kimyasal, biyolojik, radyolojik ve nükleer tehditlere karşı tıbbi karşı önlemler geliştirmek, hem askerî hazırlık hem de sivil acil durum kapasitesi açısından önem taşıyabiliyor. Benzer şekilde yeni bulaşıcı hastalıklar da yalnızca sağlık sistemini değil, ulusal güvenlik çerçevesini de etkileyebiliyor. Buna rağmen hangi kurumun hangi bütçeyle ve hangi denetim mekanizması altında bu çalışmaları yürütmesi gerektiği, bu anlaşmanın asıl tartışma başlığı haline gelmiş durumda.
Burada “ileri geliştirme” ifadesi de önemli. Temel bilim araştırmaları çoğu zaman NIH gibi sağlık odaklı kurumların doğal faaliyet alanı olarak görülürken, uygulamaya yaklaşan, prototip veya karşı önlem geliştirmeye dönük aşamalar savunma kurumlarının ilgi alanına daha yakın kabul edilebiliyor. Anlaşma, tam da bu ara bölgede konumlanıyor. Ancak finansmanın NIAID’den gelmesi, bu çalışmalara ayrılacak kaynağın başka enfeksiyon hastalıkları ve bağışıklık araştırmalarından eksilmesi ihtimalini gündeme getiriyor.
Şu an için kamuya açık bilgiler, anlaşmanın çerçevesini ortaya koyuyor ancak uygulama detaylarını göstermiyor. Ne kadar para aktarılacağı, bunun yıllara nasıl yayılacağı, hangi projelerin önceliklendirileceği ve denetimin nasıl işleyeceği gibi kritik sorular yanıt bekliyor. 10 yıllık sürenin uzunluğu düşünüldüğünde, bu detaylar yalnızca bir muhasebe meselesi değil; ABD’de sağlık araştırması ile savunma harcamaları arasındaki sınırların nasıl yeniden çizileceğini belirleyecek unsurlar olabilir.
Sonuç olarak ortaya çıkan tablo, bütçe büyüklüğü çok farklı iki kurum arasında alışılmadık bir kaynak akışına işaret ediyor. NIAID’nin $6.6 billion’lık 2026 bütçesinden ayrılacak payın, DoD bünyesinde pandemi, CBRN ve yeni enfeksiyon tehditlerine yönelik ileri geliştirme çalışmalarına aktarılması planlanıyor. Anlaşma imzalanmış ve 10 yıllık çerçeve çizilmiş olsa da, miktar ve uygulama tarafındaki belirsizlikler nedeniyle bu düzenlemenin etkisi önümüzdeki dönemde daha net anlaşılacak.
