20. yüzyıl başında kuantum mekaniğinin öncülerinden biri olan Max Planck’ın adı, bu kez bilimsel bir keşifle değil, tuhaf bir yayın kaydı problemiyle gündemde. 1918 Nobel Fizik Ödülü sahibi Planck’ın 1940’larda yayımlanan iki makalesinin yıllar sonra sessizce geri çekildiğinin fark edilmesi, bilim tarihçileri için beklenmedik bir durum yarattı. Üstelik olayın arkasında bilimsel sahtekârlık, veri sorunu ya da etik ihlal gibi bilinen bir gerekçe görünmüyor.
Söz konusu makaleler, geçmişte Naturwissenschaften adıyla yayımlanan ve bugün The Science of Nature olarak bilinen dergide yer alıyordu. Normal koşullarda dergi, geri çekilen makalelerin dijital kopyalarının üzerine belirgin bir RETRACTED ibaresi ekliyor ve dosyaları erişimde tutuyor. Ancak Planck’a ait bu iki çalışmada farklı bir uygulama görülüyor: Makalelerin içeriği tamamen kaldırılmış, geriye yalnızca boş bir sayfa ve “article violation” nedeniyle geri çekildiğini belirten çok kısa bir not bırakılmış durumda. PDF dosyalarının da boş olması, durumu daha da sıra dışı hale getiriyor.
Bu anormallik, Montreal’deki University of Quebec’ten fizik tarihçisi Yves Gingras’ın, Nobel ödüllü isimler arasında geri çekilmiş makaleleri listeleyen bir kaydı incelemesi sırasında fark edildi. Planck’ın adını bu listede görmek Gingras için şaşırtıcı oldu. Bunun üzerine Trois-Rivieres’deki University of Quebec’ten bilim tarihçisi Mahdi Khelfaoui ile birlikte konuyu araştırmaya başladı. İkili, ulaştıkları bulguları fizik arXiv üzerinde paylaşılan bir preprint çalışmada özetledi.
Araştırmanın dikkat çekici yönlerinden biri, geri çekme kararının arkasında açık ve tutarlı bir açıklamanın bulunmaması. Planck’ın bilimsel itibarı konusunda tarihsel olarak ciddi bir tartışma ya da gölge bulunmuyor. Bu nedenle 1940’lardan kalan iki makalenin bugün “ihlâl” gerekçesiyle sistemden fiilen silinmiş görünmesi, bilimsel yayın arşivlerinin nasıl yönetildiğine dair soru işaretleri doğuruyor. Özellikle eski dijitalleştirme süreçlerinde kullanılan otomasyon sistemlerinin, tarihî içerikleri hatalı biçimde işaretlemiş olabileceği ihtimali öne çıkıyor.
Derginin mevcut genel yayın yönetmeni Suzanne Scarlata da durumu önceden bilmediğini belirtti. Konuyla ilgili yorumunda, makalelerin neden işaretlendiğini anlamadığını ve bunun büyük olasılıkla bir algoritma kaynaklı hata gibi göründüğünü ifade etti. Scarlata’ya göre bu durumun düzeltilmesi gerekiyor. Bu açıklama, olayın bilinçli bir editoryal karardan çok, arşiv yönetimi ya da otomatik içerik denetimi sırasında oluşmuş bir sistem hatasına dayanabileceğini güçlendiriyor.
Olay aynı zamanda dijital bilim arşivlerinin güvenilirliği açısından da önemli. Basılı dönemde yayımlanmış tarihî çalışmaların dijital ortama aktarılması sırasında, geri çekme, kaldırma ve erişim notlarının doğru uygulanması büyük önem taşıyor. Aksi halde, herhangi bir bilim insanının yayın geçmişi yanlış biçimde lekelenebilir ya da araştırmacılar eksik arşivlerle karşı karşıya kalabilir. Planck örneği, özellikle otomatik süreçlerin insan denetimi olmadan işletildiğinde ne kadar sorun yaratabileceğini gösteren dikkat çekici bir vaka olarak öne çıkıyor.
Şimdilik tablo, iki tarihî makalenin görünürde geçerli bir bilimsel gerekçe olmadan geri çekildiğine işaret ediyor. Eğer hata resmî olarak düzeltilirse, bu yalnızca Max Planck’ın kayıtları açısından değil, bilimsel yayıncılıkta dijital arşivlerin doğruluğu ve şeffaflığı açısından da önemli bir düzeltme olacak.
