James Webb Space Telescope, Güneş benzeri bir yıldızın ölümünden sonra varlığını sürdürdüğü doğrulanan tek gezegen sistemi olarak öne çıkan WD 1856 b’ye şimdiye kadarki en ayrıntılı bakışlardan birini sağladı. Jüpiter boyutlarındaki bu gezegen, Güneş benzeri bir yıldızın geride bıraktığı beyaz cücenin etrafında dönüyor. Yeni inceleme, sistemin zaten alışılmadık kabul edilen yapısının sanılandan da tuhaf olabileceğine işaret ediyor.
WD 1856 b ilk olarak tesadüfi sayılabilecek bir biçimde fark edildi. 2020 yılında TESS gözlemevi, yaklaşık 2.000 beyaz cüceden oluşan bir örnek üzerinde gözlem yapıyordu. Amaç, bu sönmüş yıldızların önünden geçen kuyruklu yıldız ya da asteroit gibi küçük cisimleri bulmaktı. Beyaz cüceler, Güneş benzeri yıldızların kırmızı dev evresini tamamladıktan sonra geride bıraktığı, Dünya boyutlarında ve büyük ölçüde karbon ile oksijen gibi elementlerden oluşan kalıntılar olarak tanımlanıyor.
Ancak WD 1856 sisteminde bulunan cisim küçük bir gök taşı değil, bir gaz devi oldu. Bu da sistemi baştan sıra dışı hale getirdi. Çünkü beyaz cücenin çevresinde dönen bu kadar büyük bir gezegenin, yıldızın evrimindeki yıkıcı süreçlerden nasıl kurtulduğu temel sorulardan biri olarak öne çıkıyor. Standart tabloya göre, bir yıldız kırmızı deve dönüştüğünde iç bölgelerdeki gezegenleri yutması bekleniyor.
Bu sistemde dikkat çeken bir başka nokta da boyut ilişkisi. Beyaz cücenin, çevresinde dolanan gaz devinden yaklaşık yedi kat daha küçük olduğu belirtiliyor. Böyle bir durumda gezegen yıldızın önünden geçtiğinde, parlaklığın neredeyse tamamen düşmesi beklenebilir. Fakat gözlenen şey bu değil. Sistemin ışığında yaklaşık yarı yarıya bir azalma görülüyor. Bu fark, ilk bakışta geometriyle ilgili alışılmadık bir duruma işaret ediyor.
Araştırma ekibinin değerlendirmesine göre en makul açıklama, “grazing transit” olarak bilinen kenardan geçişli bir hizalanma. Bu senaryoda gezegen diskinin yalnızca kenarı yıldızın yüzünü sıyırıyor. Başka bir deyişle, tam merkezden geçen bir transit yerine oldukça hassas ve görece düşük olasılıklı bir izleme açısı söz konusu. Gözlenen ışık düşüşünün yaklaşık yarı seviyesinde kalması da bu geometriyle açıklanıyor.
WD 1856 b’nin yörüngesi de başlı başına problemli görünüyor. Gezegenin beyaz cüceye yaklaşık 0.02 AU uzaklıkta dolandığı belirtiliyor. Bu kadar yakın bir yörünge, yıldızların yaşam döngüsüne ilişkin yerleşik beklentilerle kolayca uyuşmuyor. Güneş benzeri bir yıldız kırmızı dev aşamasına geçtiğinde genişleyerek iç sistemdeki gezegenleri yutabiliyor. Ardından beyaz cüceye dönüşürken de başlangıçtaki kütlesinin yaklaşık yarısını kaybediyor.
Kütle kaybı, yıldızın kütleçekim etkisini zayıflattığı için dış bölgelerdeki gezegenlerin içeri değil dışarı doğru göç etmesi bekleniyor. Özellikle gaz devlerinin yörüngelerinin yaklaşık iki katına kadar açılabileceği düşünülüyor. Bu nedenle WD 1856 b gibi büyük bir gezegenin bugün beyaz cüceye bu kadar yakın bulunması, sistemin geçmişte ek dinamik süreçlerden geçmiş olabileceğini düşündürüyor. Haberde bu süreçlerin ayrıntılı mekanizmasına yer verilmese de, mevcut konumun klasik evrim senaryosuyla açıklanmasının zor olduğu açık biçimde ortaya konuyor.
James Webb ile yapılan yeni gözlemlerin önemi de burada ortaya çıkıyor. Çünkü WD 1856 b yalnızca nadir bir örnek değil; aynı zamanda yıldız evrimi, gezegen göçü ve aşırı koşullarda sistemlerin nasıl yeniden düzenlendiği gibi temel başlıklara doğrudan temas ediyor. Beyaz cüce etrafında bir gaz devinin varlığı zaten istisnai kabul edilirken, transit derinliği ve yörünge uzaklığı gibi ölçümler bu sistemin tek bir garip özelliğe değil, bir dizi aykırı özelliğe sahip olduğunu gösteriyor.
Şimdilik eldeki tablo, doğrulanmış örnekler arasında WD 1856 b’yi benzersiz konumda tutuyor. Hem bir beyaz cücenin çevresinde bulunması hem de yıldız ölümünden sonra ayakta kalmış görünmesi, onu ötegezegen çalışmalarında ayrı bir yere yerleştiriyor. James Webb’in sağladığı daha yakından bakış ise bu sistemin çözüldüğünü değil, aksine daha fazla soru ürettiğini gösteriyor. Gezegenin nasıl hayatta kaldığı, bugünkü yakın yörüngesine nasıl geldiği ve gözlenen transit geometrisinin ne kadar sıra dışı olduğu, önümüzdeki dönemde bu sistem etrafındaki tartışmaların merkezinde kalacak gibi görünüyor.
