Zilog Z80, satışa çıkışının 50. yılına ulaştı. Temmuz 1976’da piyasaya sunulan bu 8-bit işlemci, Zilog’un Haziran 2024’te sipariş alımını durdurmasına kadar 48 yıl boyunca üretimde kaldı. Ancak çipin ömrü tamamen bitmiş değil. Topluluk tarafından finanse edilen açık kaynak bir proje, Z80 için özgün 40 pinli DIP pakete yakın bir alternatif geliştirme aşamasında somut ilerleme kaydetmiş durumda.
Orijinal Z80, 4μm üretim sürecinde 8.500 transistör içeriyordu ve tipik olarak 2.5 MHz’de çalışıyordu. Daha sonraki CMOS sürümlerinde saat hızı 20 MHz’e kadar çıktı. Intel 8080 ile ikili uyumluluk sağlaması, mevcut CP/M yazılım ekosistemini doğrudan kullanabilmesini mümkün kıldı. Ayrıca yonga üzerindeki DRAM yenileme sayacı, sistemin ihtiyaç duyduğu ek destek çipi sayısını azaltıyordu. Çalışan ilk prototiplerin geliştirme maliyetinin yaklaşık $400,000 olduğu, bunun da Exxon tarafından sağlanan $500,000 fonla desteklendiği belirtiliyor.
Z80, ZX Spectrum, TRS-80, MSX sistemleri, Sega Master System, Pac-Man arcade kabini ve Texas Instruments grafik hesap makineleri gibi çok farklı ürünlerde kullanıldı. Ev bilgisayarlarının daha güçlü işlemcilere geçmesinden sonra da endüstriyel denetleyiciler içinde uzun yıllar yaşamaya devam etti. Zilog’un 15 Nisan 2024 tarihli kullanım sonu bildirimine göre, wafer üretim tarafında Z84C00 ailesine verilen destek sonlandırıldı ve son sipariş dönemi Haziran 2024’te kapandı.
Buna karşılık Renaldas Zioma’nın başlattığı FOSS Z80 projesi artık çalışan silikona ulaşmış durumda. İlk sürüm, SkyWater 130nm sürecinde Tiny Tapeout 7 kapsamında yalnızca 0.064mm2 kalıp alanıyla üretildi ve işlevsel olduğu doğrulandı. Ardından 40 pinin tamamını dışarı veren bir QFN64 sürümü Efabless CI2406 shuttle üzerinde geldi. Sonraki iki deneme IHP’nin 130nm sürecinden geçti. Güncel çalışma ise Wafer.Space aracılığıyla GlobalFoundries’in 180nm GF180MCU sürecinde, chip-on-board montaj kullanılarak klasik DIP40 form faktörünü hedefliyor. Nihai amaç, ZX Spectrum veya RC2014 gibi sistemlere doğrudan takılabilecek bir yedek üretmek.
Tasarımın temelinde Guy Hutchison imzalı TV80 Verilog çekirdeği yer alıyor. Proje sayfasına göre 130nm CMOS uygulaması 50 MHz’e kadar saat hızlarını destekleyebilir. Bu da orijinal NMOS parçadaki 4 MHz düzeyiyle karşılaştırıldığında dikkat çekici bir fark anlamına geliyor.
Öte yandan Zilog, Z80’nin resmi halefi sayılan ürün hattında da daralmaya gidiyor. Geçen ekimde yayımlanan bir ürün değişiklik bildirimi, eZ80L92 ile birlikte bazı Z8F serisi mikrodenetleyicileri de düşük talep gerekçesiyle kullanım sonuna aldı. Son sipariş tarihi bu yıl 20 Ocak olarak kapanırken sevkiyatların 20 Nisan’a kadar sürmesi planlandı. Bildirimde yalnızca eZ80L92 adı geçiyor; 2001’de tanıtılan ve halen bazı güncel TI hesap makinelerinde kullanılan eZ80 mimarisi ise katalogda varlığını sürdürüyor.
Tüm bunlar, eski mimarilerin yalnızca nostaljiyle değil pratik kullanım senaryolarıyla da yaşamaya devam ettiğini gösteriyor. Hobi topluluğu Z80 için yeni projeler üretmeyi sürdürürken, yılın başlarında 64KB RAM’e sahip bir Z80 üzerinde küçük bir konuşma tabanlı yapay zekâ çalıştırılması da bu ilginin ne kadar canlı kaldığını ortaya koymuştu.
