Science dergisinde yayımlanan yeni bir çalışma, 10 Ağustos 2025 sabahı Alaska’daki Tracy Arm fiyordunda meydana gelen olayın şimdiye kadar kaydedilen en büyük tsunamilerden biri olduğunu ortaya koyuyor. Yerel saatle 05:26’da, dağ yamacından en az 63.5 milyon metreküplük dev bir kaya kütlesi koptu ve South Sawyer Glacier’in sonlandığı derin sulara düştü. Araştırmacılara göre bu çökme, başlangıçta 100 metre yüksekliğinde kırılan bir dalga oluşturdu; dalga fiyort boyunca saniyede 70 metrenin üzerindeki hızlarla ilerledi ve karşı kıyıda deniz seviyesinin 481 metre üstüne kadar tırmandı.
Çalışmanın ortak yazarlarından, University of Calgary araştırmacısı Aram Fathian, bunun Dünya’da kaydedilen en yüksek ikinci tsunami olduğunu söylüyor. Fathian’a göre olayın geniş kitlelerce duyulmamasının temel nedeni, bunun bir “kıl payı atlatılan” felaket olması. Olay sabahın çok erken saatlerinde gerçekleştiği için herhangi bir yaralanma ya da can kaybı bildirilmedi. Ancak araştırmacıların vurgusu net: benzer bir olay farklı bir saatte ya da daha yoğun insan faaliyetinin olduğu bir bölgede yaşanırsa sonuçlar çok daha ağır olabilir.
Bu olay, klasik deprem kaynaklı tsunamilerden önemli ölçüde ayrılıyor. Deprem tsunamileri kıyıya ulaştıklarında genellikle birkaç onlarca metre düzeyinde runup yüksekliğine ulaşırken, heyelan ya da kaya düşmesi kaynaklı tsunamiler daha dar bir alanda etkili olsa da çok daha yıkıcı olabiliyor. Özellikle dar ve derin fiyortlar gibi kapalı su kütlelerinde, milyonlarca ton kayanın aniden suya girmesi su sütununu doğrudan yer değiştiriyor. Su derinliğindeki değişimle birleşen bu etki, son derece yüksek dalgaların oluşmasına yol açıyor.
Bilim insanlarının aktardığına göre 1925’ten bu yana runup yüksekliği 50 metreyi aşan 27 heyelan tsunamisi belgelendi. Bu alandaki en bilinen örnek, 1958’deki Lituya Bay tsunamisi. O olayda runup 530 metreye ulaşmıştı. Tracy Arm’daki 481 metrelik ölçüm, bu nedenle kayıtlardaki en yüksek ikinci değer olarak öne çıkıyor. Sayılar arasındaki fark küçük görünmese de iki olay da, dar körfez ve fiyortların ne kadar aşırı davranışlar üretebildiğini açık biçimde gösteriyor.
2025 Tracy Arm tsunamisinin kaynağı, fiyordun kuzey tarafındaki dik bir kaya kamasıydı. Heyelan ya da kaya düşmesinin üst sınırını tanımlayan headscarp bölgesinin deniz seviyesinden yaklaşık 1,025 metre yüksekte bulunduğu belirtiliyor. Bu tür dik yamaçların kararlılığı çoğu zaman çevresel destek unsurlarına bağlı. Tracy Arm örneğinde bu desteğin önemli bölümü, yüzyıllar boyunca yamacı adeta tutan South Sawyer Glacier adlı büyük buzul duvarıydı.
Ancak South Sawyer Glacier, Stikine Icefield bölgesindeki birçok buzul gibi geri çekilme halinde. Çalışmanın işaret ettiği temel çerçeve, ısınan iklim koşullarının buzul desteğini azaltarak dağ yamaçlarını daha kırılgan hale getirebilmesi. Haberde verilen bilgiler, doğrudan tek bir nedensellik zincirini mutlak biçimde ilan etmiyor; fakat buzulun geri çekilmesinin, geçmişte daha dengeli kalan eğimli kaya kütlelerinin yapısal bütünlüğünü zayıflatmış olabileceğine dikkat çekiliyor. Özellikle fiyort başlarında yer alan dik topoğrafya düşünüldüğünde, bu değişimlerin sonuçları yalnızca jeolojik değil aynı zamanda kıyı güvenliği açısından da önemli.
Olayın fiziksel ölçeği dikkat çekici. En az 63.5 milyon metreküplük kaya hacmi, suya tek seferde aktarılan enerjinin ne kadar büyük olduğunu gösteriyor. Kayanın derin suya düşmesiyle oluşan ilk kırılan dalganın 100 metreye ulaşması ve ardından fiyort boyunca 70 m/s’den daha yüksek hızlarla yayılması, dar su yollarında enerjinin ne kadar hızlı taşınabildiğini ortaya koyuyor. Karşı kıyıya ulaşan dalganın 481 metre runup üretmesi ise yalnızca dalga yüksekliğini değil, suyun dik kayalık yüzeylerde ne kadar yukarı tırmanabildiğini de gösteren kritik bir ölçü.
Buradaki “runup” kavramı özellikle önemli. Tsunami haberlerinde çoğu zaman tek bir dalga yüksekliği rakamı öne çıkarılır; oysa runup, dalganın karaya vurduktan sonra ulaştığı en yüksek seviyeyi tanımlar. Bu nedenle 481 metrelik değer, açık sudaki dalga yüksekliğinden ziyade, dalganın kıyı topoğrafyasıyla etkileşimi sonucunda ulaştığı zirveyi ifade ediyor. Dar ve dik kıyılı fiyortlarda bu tür değerlerin aşırı seviyelere çıkabilmesi, bölgesel risk analizlerinde yalnızca kıyıdaki dalga yüksekliğine bakmanın yeterli olmadığını gösteriyor.
Tracy Arm olayının “near-miss” olarak tanımlanması da bu yüzden önemli. Herhangi bir can kaybı yaşanmamış olması, riskin sınırlı olduğu anlamına gelmiyor. Tam tersine, olayın zamanlaması ve bölgenin o sırada nispeten boş olması, felaketin istatistiksel olarak daha hafif atlatılmasını sağlamış görünüyor. Alaska’daki fiyortlar turizm, balıkçılık ve deniz taşımacılığı açısından dönemsel olarak yoğun kullanılabiliyor. Benzer ölçekte bir heyelan farklı koşullarda gerçekleşseydi, kıyıdaki tekneler, turistik gemiler veya sahil kullanım alanları çok daha ciddi biçimde etkilenebilirdi.
Science çalışmasının öne çıkardığı noktalardan biri de bu tür olayların uzun süre gözden kaçabilmesi. Deprem kaynaklı büyük tsunamiler genellikle geniş kıyı şeritlerini etkilediği için uluslararası ölçekte hızla gündeme geliyor. Buna karşılık heyelan megatsunamileri çoğu zaman uzak, erişimi zor ve dar coğrafyalarda meydana geliyor. Tracy Arm örneğinde de olayın olağanüstü büyüklüğüne rağmen kamuoyunda sınırlı yankı bulmasının nedeni bu. Ancak bilimsel açıdan bakıldığında, uzak bölgelerde meydana gelmiş olması olayın önemini azaltmıyor; tam tersine, iklim ve topoğrafya etkileşimini anlamak için değerli bir doğal laboratuvar sunuyor.
Tom’s Hardware veya wccftech gibi teknoloji odaklı kaynaklarda alışık olduğumuz donanım metrikleri yerine burada jeofizik ölçümler öne çıkıyor olsa da, rakamların teknik anlamı benzer şekilde kritik. 63.5 milyon metreküp hacim, 100 metrelik ilk kırılan dalga, 70 m/s üzeri yayılma hızı ve 481 metrelik runup; bunların her biri olayın yalnızca dramatik değil, nicel olarak da sıra dışı olduğunu gösteriyor. Bilimsel yeniden yapılandırma çalışmaları, gelecekte benzer fiyortlarda hangi yamaçların daha riskli olabileceğini belirlemek için bu tür verilerin ne kadar gerekli olduğunu bir kez daha hatırlatıyor.
Sonuç olarak Tracy Arm tsunamisi, deprem dışı tsunami kaynaklarının ne kadar büyük tehlike yaratabileceğini gösteren çarpıcı bir örnek. Yüzyıllar boyunca buzul desteğiyle dengede kalan dik kaya yamaçları, çevresel koşullar değiştikçe beklenmedik biçimde çökebiliyor. Bu da özellikle Alaska gibi buzulların geri çekildiği bölgelerde, yalnızca deniz seviyesi ya da hava sıcaklığı değil, dağ yamaçlarının mekanik kararlılığı gibi unsurların da yakından izlenmesi gerektiğini ortaya koyuyor. Can kaybı yaşanmamış olması sevindirici, ancak araştırmacıların mesajı açık: bir sonraki olay aynı ölçüde şanslı sonuçlanmayabilir.
