Yeni bir araştırma, bombus arılarının yalnızca sosyal öğrenme ve basit işbirliği görevlerinde değil, herhangi bir ön eğitim olmadan nesne kullanımı gerektiren bir problemi çözmede de başarılı olabildiğini ortaya koydu. Science’ta yayımlanan çalışma, bunun böceklerde spontane problem çözmenin gösterildiği ilk örnek olduğunu belirtiyor.
Bombus arıları daha önce de beklenmedik bilişsel yetenekleriyle dikkat çekmişti. 2024 tarihli bir çalışmada aynı araştırma hattı, arı çiftlerinin ödüle ulaşmak için birlikte hareket edebildiğini göstermişti. Deneylerde arılar, mini bir arenada Lego bloğunu merkeze itiyor ya da bir tünelin sonundaki kapıya baskı uygulayarak ödüle ulaşıyordu. Araştırmacılar, arıların partnerleri de göreve katıldığında bu görevlerle daha fazla ilgilendiğini gözlemlemişti.
Bu önceki sonuçlar, arıların kovan dışında karşılaştıkları yeni işbirliği problemlerini öğrenebildiğine işaret ediyordu. Ancak yeni çalışmanın odağı farklıydı: Arılar herhangi bir eğitim verilmeden, ilk kez gördükleri bir nesne-manipülasyon görevini kendi başlarına çözebilir mi? Araştırmanın temel sorusu buydu.
İlk deney düzeneğinde, yapay bir çiçek zemindeki bir çukurun üzerine yerleştirildi. Bu konum nedeniyle arının havada asılı kalarak çiçeğe ulaşması için yeterli alan bırakılmadı. Yani ödüle doğrudan erişim mümkün değildi. Çözüme ulaşmak için arının küçük bir topu çukurun içine yuvarlaması ve ardından bu topun üzerine çıkarak çiçeğe erişmesi gerekiyordu.
Araştırmacılar bu görevi, hayvan bilişi literatüründeki klasik “kutu ve muz” problemine benzetiyor. Temel fikir, canlının bir nesnenin yerini değiştirip onu daha sonra bir araç olarak kullanabileceğini kavraması. İnsanlar ve şempanzeler gibi büyük beyinli memelilerde benzer bilişsel görevler daha önce gözlenmişti. Bombus arılarında ise bu tür bir çözümün eğitim olmadan ortaya konması, çalışmanın en dikkat çekici noktası olarak öne çıkıyor.
Çalışmanın önemi, arıların yalnızca ödüle koşullanmış davranışlar sergilemediğini, bazı durumlarda çevredeki nesneleri hedefe ulaşmak için işlevsel biçimde değerlendirebildiğini göstermesinde yatıyor. Bu, böcek beyninin boyutu ile problem çözme kapasitesi arasındaki ilişkiye dair yaygın varsayımları yeniden düşündürebilir. Araştırma, küçük sinir sistemlerine rağmen bombus arılarının beklenenden daha esnek davranış repertuvarına sahip olabileceğine işaret ediyor.
Bulgular, böcek bilişi alanında önemli bir eşik olarak değerlendirilebilir. Yine de araştırmanın kapsamı belirli bir deney görevine dayanıyor. Buna rağmen sonuçlar, arıların yalnızca öğrenilmiş rutinleri değil, yeni bir fiziksel engeli aşmak için araç benzeri bir çözümü de spontan biçimde kullanabildiğini göstermesi açısından dikkat çekiyor.
